“King bye, ing tau datang ya at mako karing dakal a pibale-bale.
Mekad lakwan ta ya ing bale, balen, silid, dapot e mangabaldugan
a deng dane reta lakwan da ka tamu.
Kabud linub tana, e ta la lubus alakwan deng pibale-bale
a gewa tamu para lkaring sarili tamu king yatu.
Panalukyan da katamu, anting alino, anggang datang tamung pasibayu karela,
Manaya kekatamu king ambun.”
? Ari Berk, Death Watch
“Deng bale mengari lang tau - atin kang buri at atin kang e buri–
at pamisanmisan ating metung a pakamalan mu.”
? L.M. Montgomery, Emily Climbs
“Metung a kamalyan ing isipang ding bale, lumang bale, anting kalubkuban.
Kasna la reting panalala, ating kinupas nang kablas ding siwala.
Patak ding lwa, patak ding daya, singsing ding sagakgak-ayli,
ding sikoti da ring pali buntuk a kinupas na at minagus karing dalig,
palub karing dalig, karing dakal a banwa.
E ya wari, kaybat ding segana-gana, uri ning bye?
At ating bale, a balu na, mengisnawa.
Dela da karing dutung at batu da, ding tisa ra at asung
metung a sariling digsu namu, digsu namu, tau.”
Nora Roberts, Key of Knowledge
***
Mapilan na la mu reng pakatalakad a lumang bale at gusali ngeni, e mu keti Kapampangan nung e mabilug a bangsang Pilipinas. Ing awsan dang kasaplalan yang maging mumunang diling sangkan inya malilyari iti. Antita mu naman ing milyari inya mengakutud la reng patukoledyung king bungad ning Angeles at sikoti ning San Fernando.
Lalasakan da emu kabud deng lumang bale at gusali nung e ring panalala da reti. Ala na la walang malyari pang balikdan deng dai ngeni at lakwas na reng payntungulan pang dai. Mekad akit da la pa pin kareng larawan namu dapot e da no apanikan, aluban at lakwas na atudturan at apipanganan pa.
Bakas-bakasan tan a la mu kareng larawan at amlat a pakasulat dapot e ta na adanasan pa ing denasan da reng pipumpunan tamu anti inyang pakatalakad la pa. Sanu? Deng lumang bale’t gusali. Ninu? Deng pipumpunan tamu. Makananu? Kareng larawan at karing amanu da reng mangatwang menakit pa kareti. Ita namu pin ing paralan, nanu pa mo? Ala nang aliwa pa.
Makanyan man, atin pa mu ring mabanding makibandi kareng lumang bale a kesa keng lasakan da la reti, papalipat da na la mu keng aliwang dane o keng aliwang gabun a pibandyan da. Atin nang magbaliwas o manintunan a antita ing daraptan da. E de lasakan ing bale. Ilipat deng tunggal-tunggal a dake ditak-ditak at king saup da reng miyayaliwang larawan kingwa da at ing belwan da king pamanalakad bale?lilikas da la mung laganas at ila naman itsura deng bale kalikas da.
Makalungkut a e mu reng bale ilang lalasakan da’t e da na susubli pa pigmulan a aske nung e pati namu naman ding maulagang gusali antimo reng pisamban at gusaling pambalen pati na gusaling panglalawigan. Deng darapat kaniti ala lang masabal keng milabas at king pamana ning milabas a panaun nung nu reng pengari da mebye la’t menuknangan.
Ing pasalamatan ta namu, ating anti kareng kalungsuran Angeles at San Fernando a mangasiwa king pamanese karing lumang bale, gusali at pisamban bang mandatila pa ing nung makananu ing aske da inyang milabas.
Sana mu magkyapus la reng aliwa pa.
***
Dake Talabaldugan:
1. kalubkúb³– (palagyu) kulkul, alang laman. English – the hollow of an injured tree, hollow, empty inside. Alimbawa king pamangamit: “Miglunnga la reng dagis ibat keng taldawa keng kalubkub ning patukoledyung king kabalenan.”
2. kalukabkáb – (palagyu) bakbak, baklas, kulkul, tuklap. English – broken spots on stone walls. Alimbawa king pamangamit: “Keng kelambatan kakasna neng kalukabkab ing dalig ning pisamban inya buri ning pari pasaup ya kareng talasimba para king kapaglarinan niti.”
3. kalukatì– (palagyu) kalakati, pamalat at pamitna dang luyus deng magpalmama. English – special shear for cutting betel nut. Alimbawa king pamangamit: “Ala yang buring gamitan pamalat luyus i Apung Tasi nung e ing kalukating amana na kang ima na.”
4. kalukutúk – (palagyu) kurukutuk, kaynge da reng manuk , pati-pati o aliwang ayup. English – sounds made by a hen while feeding its chicks, by a rooster as it parades around a hen. Alimbawa king pamangamit: “E ne tinuknang keng kalukutuk na ing gayndung manuk inyang linabas ya ing bitin lele ning pugad da.”
5. kalugay/kaluge– (palagyu) bangin. English – deep hollow; gorge; ravine. Alimbawa king pamangamit: “Ken yang kaluge megdatun ing mekapate keng anak ning punbalen angga na inyang ating mekataluntun kaya nakadwa.”
***
PAMANGAPAMPANGAN: Ing apu kung babai dela na ing senayan a—“E ya papasayaran ing panakal keng palabyasan.” Kasi kanu e dapat pakanapnap ing palabyasan sagad-sagaran. Ing iriya nang sinabi, makalunus kanung akakit inya makalipit. Tambing pasali yang metung a kaban a abyas bayu ya pa manapnap ing palabyasan mi. Nganang maralas sasabi: “E ku buring papasayaran ye ing panakal keng kalalam-lalaman ning palabyasan uling makalipit ing makanyan.”
***
Agkatan da kang mambag o midake nanu mang Kapampangan a kawatasan, sanese, sisti, kasuryan o nanu mang dikil king Kapampangan. Nanu mang kutang o sisti king misulat king Kapisik, malyaring ikutang o malinawan king talasulat. Pakiparala king email address, garciakragi@yahoo.com o iyaus o i-text king +639988948624 o +639423924399. Nung karapatdapat ya’t makayagpang king dalerayang tuntunang Kapisik, masa kang mirinang kapakibatan at milimbag ya sanu man kareng tutuking dangka ning Kapisik. Ipisik me, abe!
